९ ऑगस्ट आला की देशभरात ‘क्रांती दिन’ साजरा केला जातो. भाषणे होतात, घोषणाबाजी होते, हुतात्म्यांना अभिवादन केले जाते आणि काही तासांसाठी देशभक्तीचा उफाळा येतो. पण एक प्रश्न मात्र अस्वस्थ करणारा आहे—ज्या क्रांतीसाठी हजारो स्वातंत्र्यसैनिकांनी सर्वस्व पणाला लावले, त्या क्रांतीचा अर्थ आपण खरोखर समजून घेतला आहे का?
१९४२ मध्ये ‘भारत छोडो’चा नारा बुलंद झाला. ब्रिटिश सत्तेला आव्हान देताना सामान्य माणूस रस्त्यावर उतरला. तुरुंगवास, लाठीमार, गोळ्या, छळ यांची पर्वा न करता स्वातंत्र्याची ज्योत जिवंत ठेवली. त्यांच्यासाठी स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ परकीय सत्ता हाकलणे नव्हते; तर अन्याय, गुलामी आणि शोषणातून मुक्त होणे हा त्यामागचा व्यापक विचार होता.
आज सत्ता आपली आहे, व्यवस्था आपली आहे, कायदे आपले आहेत; मग प्रश्न असा आहे की सामान्य माणूस खरोखर स्वतंत्र आहे का?-भ्रष्टाचाराविरुद्ध आवाज उठवला की दबाव येतो. गैरप्रकार उघड केला की धमक्या मिळतात. प्रश्न विचारला की ‘विरोधक’ ठरवले जाते. सरकारी कार्यालयात सामान्य नागरिकाची कामे वेळेत झाली नाहीत तर त्याने कोणाकडे दाद मागायची? गरीबाला न्याय मिळण्यासाठी वर्षानुवर्षे प्रतीक्षा करावी लागली, तर ही कोणती स्वातंत्र्याची अनुभूती?क्रांती दिनाच्या कार्यक्रमात मोठमोठ्या घोषणा देणे सोपे आहे; पण आपल्या परिसरातील अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे कठीण आहे.आज समाजासमोर बेरोजगारी, महागाई, शैक्षणिक असमानता, भ्रष्टाचार, व्यसनाधीनता, पर्यावरणाचा ऱ्हास, महिला व बालसुरक्षेचे प्रश्न, शेतकऱ्यांच्या अडचणी आणि वाढती सामाजिक दरी अशी अनेक आव्हाने आहेत. सोशल मीडियावर क्रांती करणे सोपे; प्रत्यक्ष मैदानात उतरून प्रश्न सोडवण्यासाठी वेळ देणे मात्र अवघड!
क्रांती म्हणजे दगडफेक नाही. क्रांती म्हणजे हिंसा नाही. क्रांती म्हणजे चुकीच्या गोष्टींना ‘चूक’ म्हणण्याचे धैर्य.
मत विकणे बंद करणे ही क्रांती आहे.
भ्रष्टाचाराला नकार देणे ही क्रांती आहे.
जात-धर्माच्या नावावर माणसामाणसांत भिंती उभ्या करणाऱ्यांना प्रश्न विचारणे ही क्रांती आहे.
महिलांचा सन्मान करणे ही क्रांती आहे.
शिक्षणाला प्राधान्य देणे ही क्रांती आहे.
पर्यावरण वाचवण्यासाठी पुढे येणे ही क्रांती आहे.
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—
अन्याय आपल्या दारात आला असताना गप्प न बसणे हीच खरी क्रांती आहे.
आज स्वातंत्र्यसैनिकांच्या नावाने कार्यक्रम घेणाऱ्यांनी स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे—आपण त्यांच्या विचारांचा वारसा जपतोय की केवळ त्यांच्या नावाचा वापर करतोय?- हुतात्म्यांच्या स्मारकावर पुष्पहार अर्पण करून जबाबदारी संपत नाही. त्यांच्या स्वप्नातील भारत घडवण्यासाठी प्रत्येक नागरिकाने आपापल्या क्षेत्रात प्रामाणिकपणे काम करणे आवश्यक आहे.क्रांती दिन हा केवळ इतिहास आठवण्याचा दिवस नाही; तो वर्तमानाला आरसा दाखवण्याचा दिवस आहे.
आज देशाला पुन्हा एका नव्या क्रांतीची गरज आहे—
विचारांची क्रांती, शिक्षणाची क्रांती, प्रामाणिकपणाची क्रांती आणि व्यवस्थेला उत्तरदायी बनविण्याची क्रांती!
क्रांतीचा जयघोष करून थांबू नका.
क्रांतीची मशाल आपल्या कृतीत पेटवा.
कारण स्वातंत्र्य मिळवून देणाऱ्या पिढीला खरी श्रद्धांजली भाषणांनी नव्हे, तर अन्यायाविरुद्ध उभे राहणाऱ्या निर्भीड नागरिकांनीच देता येईल.
क्रांती दिनाच्या शुभेच्छा देण्यापेक्षा—क्रांतीची जबाबदारी स्वीकारूया!
अक्षय बबलाद - मुख्य संपादक